چرا در ایران محصول ساختن، یک کارِ ادبی است

آن‌قدر دربارهٔ «ساختن محصول در ایران» نوشته‌ام که حالا وقتی می‌خواهم باز هم بنویسم، یک لحظه مکث می‌کنم و از خودم می‌پرسم: راستی، ما اینجا داریم چه‌کار می‌کنیم؟ مهندسی؟ کسب‌وکار؟ هنر؟ پاسخی که هر بار به آن می‌رسم، کم‌کم برایم قطعی‌تر شده است: ما، پیش از هر چیز، داریم می‌نویسیم. سازندهٔ ایرانی — چه آنکه یک اپلیکیشن می‌سازد، چه آنکه یک ابزارِ کوچکِ مدیریتِ مالی برای کسبه طراحی می‌کند، چه آنکه یک افزونهٔ مرورگر در شب‌های بی‌خوابی کنار هم می‌چیند — همه‌مان، در نهایت، یک متن تحویل می‌دهیم. متنی که اسمش را گذاشته‌ایم «محصول».

این یادداشت، دفاعی است از همین تعبیر. اینکه چرا فکر می‌کنم در ایران، ساختنِ محصول یک کارِ ادبی است؛ و چرا اگر این را بپذیریم، شکلِ کاری که می‌سازیم تغییر می‌کند.

از کارگاهِ کوچک تا صفحهٔ فرود

محصول‌هایی که در محصول‌هانت می‌بینم، اغلب از جای عجیبی شروع می‌شوند. یکی توی گروهِ تلگرامیِ هم‌دانشگاهی‌ها نوشته بوده «کاش یه چیزی بود که…» و سه ماه بعد، خودِ همان نفر، آن «یه چیز» را ساخته است. یکی دیگر، توی یک دفترِ یادداشتِ کاغذی، فهرستِ چیزهایی را که هر روز در کارش اذیتش می‌کرده‌اند، نوشته بوده و بعد یکی‌یکی شروع کرده به حل‌کردنشان. تقریباً همیشه، پشتِ هر محصولی که اینجا می‌بینم، یک نامه هست. نامه‌ای که اول برای خود نوشته شده، بعد برای یک دوست، بعد برای یک گروهِ کوچک، و در نهایت تبدیل شده به یک صفحهٔ فرود.

این مسیر، شبیهِ مسیرِ نوشتنِ یک داستانِ کوتاه است؛ نه شبیهِ مهندسیِ یک پل. در مهندسی، تو از یک نقشهٔ مشخص شروع می‌کنی و سعی می‌کنی تا حدِ ممکن به آن وفادار بمانی. در نوشتن، تو از یک حسِ مبهم شروع می‌کنی و در طولِ راه، خودِ متن به تو می‌گوید چه می‌خواهد بشود. سازندهٔ ایرانی، چون اغلب تنهاست، چون اغلب سرمایه‌گذار و ددلاین و رودمَپِ فصلی ندارد، آزادتر است که این مسیرِ دوم را برود. و اگر صادقانه نگاه کنم، بهترین محصولاتی که در mahsoolhunt.ir/leaderboard دیده‌ام، دقیقاً از همین جنس‌اند: متن‌هایی که در طولِ راه، فهمیده‌اند چه می‌خواهند بگویند.

اگر کسی از من بپرسد از کجا شروع کنم، می‌گویم پیش از اولین فایلِ کد، یک پاراگراف بنویس. یک پاراگرافِ صادقانه، خطاب به یک نفر مشخص، که بگوید این چیست و چرا. اگر آن پاراگراف از زیرِ دست در نیامد، احتمالاً محصول هم در نخواهد آمد.

محدودیت به‌مثابهٔ سبک

سازندهٔ ایرانی با یک فهرستِ بلندبالا از «نداشتن‌ها» کار می‌کند. درگاهِ پرداختِ بین‌المللی نداریم. به بسیاری از سرویس‌های ابری دسترسیِ ساده نداریم. بازارِ داخلی نسبت به نسخهٔ جهانیِ خودش کوچک‌تر است. ریال هر ماه چیزی از وزنِ خودش کم می‌کند و قیمت‌گذاری را تبدیل به یک معمای متحرک می‌کند. تقویمِ شمسی با تقویمِ بیشترِ ابزارها هم‌خوان نیست. زبانِ فارسی، با نیم‌فاصله و کشیدگی و علامتِ ـهٔ اضافه‌اش، با اغلبِ کتابخانه‌های آماده دست‌وپنجه نرم می‌کند.